Cuộc đảo chính quân sự tháng 2 năm 2021 tại Myanmar phủ một bầu không khí u ám lên tương lai chính trị của nước này, đặc biệt khi vòng xoáy bạo lực bùng phát để đáp trả việc quân đội sử dụng vũ lực sát thương đối với dân thường không vũ trang xuống đường phản đối đảo chính. Sự u ám ấy ngày càng lan rộng và đậm đặc hơn, chi phối cách người dân Myanmar nhìn nhận – và lo sợ – về an ninh của chính mình.
Người dân Myanmar đang phải đối mặt với những thách thức an ninh nghiêm trọng do tình trạng bất ổn và bạo lực kéo dài sau đảo chính năm 2021. An ninh chính trị là lĩnh vực bị tổn thương đầu tiên; các lãnh đạo cấp cao của chính phủ dân sự được bầu, thành viên nội các và các chính trị gia thuộc đảng cầm quyền bị bắt giữ, truy tố và bỏ tù. Các chính sách hà khắc của chính quyền quân sự và việc đàn áp quyền tự do biểu đạt đã tạo ra cảm giác bất an lan rộng; một số chính sách còn ảnh hưởng đến an ninh kinh tế và y tế của người dân. Sự dịch chuyển cưỡng bức trên diện rộng và việc nhà cửa bị phá hủy khi xung đột lan rộng ở nhiều vùng của Myanmar đã làm gia tăng các lo ngại về an ninh cá nhân và cộng đồng. Nhu cầu hỗ trợ nhân đạo tiếp tục tăng ở những khu vực bị ảnh hưởng, càng trầm trọng hơn do các thiên tai như cơn bão lớn năm 2023, lũ lụt và sạt lở do bão năm 2024 và trận động đất nghiêm trọng tháng 3 năm 2025. Myanmar là một trong những quốc gia dễ bị thiên tai nhất thế giới, và sự kết hợp giữa xung đột và tính dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu kéo theo những hệ quả sâu rộng.
Về vị thế đối ngoại, Myanmar khơi dậy sự thương cảm và lo ngại cho người dân, xen lẫn sự thất vọng ngày càng tăng và thiếu kiên nhẫn của cộng đồng quốc tế trước thái độ ngoan cố của chính quyền quân sự đối với các nỗ lực ngoại giao khu vực nhằm thúc đẩy chấm dứt bạo lực và tạo điều kiện cho đối thoại toàn diện theo khuôn khổ Đồng thuận 5 điểm của ASEAN về Myanmar. Nỗ lực của ASEAN trong việc làm trung gian cho cuộc xung đột và xử lý tình trạng nhân đạo ngày càng nghiêm trọng đang bị hạn chế bởi lợi ích khác nhau giữa các quốc gia thành viên – yếu tố cản trở việc đạt được và duy trì các quyết định chung – cũng như sự phức tạp của việc làm việc với nhiều nhóm khác nhau trong nội bộ Myanmar. ASEAN đã dành rất nhiều thời gian và nguồn lực cho vấn đề Myanmar, chủ yếu dưới dạng ngoại giao khu vực gồm các tuyên bố, họp khẩn cấp, theo dõi mức độ tuân thủ Đồng thuận 5 điểm, thảo luận với các nhóm chính trị và các bên liên quan ở Myanmar, cùng với hỗ trợ nhân đạo – bao gồm cả lực lượng tìm kiếm và cứu hộ đô thị sau trận động đất năm 2025. Tuy nhiên, hiệu quả của các cơ chế thể chế của ASEAN để ứng phó với khủng hoảng Myanmar đang bị thách thức bởi những biến động an ninh ngày càng phức tạp của nước này. Bài viết này thảo luận ngắn gọn về bốn thách thức như vậy, bối cảnh phức tạp của chúng và những hàm ý đối với phản ứng khu vực và song phương.
Di cư và dịch chuyển cưỡng bức
Xung đột nội bộ là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến di cư sau đảo chính 2021, tạo ra một “thời điểm di cư Myanmar” khi dòng người di chuyển trong nước và ra nước ngoài gia tăng mạnh.,[1] Việc dịch chuyển có cả hai chiều nội địa và xuyên biên giới, kéo theo nhu cầu nhân đạo rất lớn. Cổng dữ liệu vận hành của UNHCR ghi nhận hơn 3,5 triệu người phải di dời trong nước tính đến tháng 9 năm 2025, và hơn 1,5 triệu người tị nạn hoặc xin tị nạn (hơn 270.000 đến sau đảo chính) tại các nước thứ ba tính đến tháng 8 năm 2025.[2] Dòng người vượt biên – cả hợp pháp lẫn bất hợp pháp – cũng gây áp lực lớn lên hệ thống y tế và xã hội ở các nước tiếp nhận, đặc biệt là Thái Lan, nước láng giềng gần nhất và nơi đang tiếp nhận số lượng lớn người Myanmar tị nạn và lao động từ năm 2021. Việc thực thi Luật Nghĩa vụ Quân sự 2010 vào đầu năm 2024 khiến nhiều thanh niên, chủ yếu là nam giới, tìm mọi cách rời Myanmar để tránh bị cưỡng bức nhập ngũ trong bối cảnh xung đột. Những người khác thì gia nhập lực lượng kháng chiến.[3] Đầu năm 2025, chính quyền quân sự tiếp tục áp đặt thêm các hạn chế đi lại đối với nam giới trong độ tuổi nhập ngũ.[4] Điều này ảnh hưởng mạnh đến động lực và khả năng di cư của người dân, đồng thời làm họ dễ bị tổn thương hơn ở các nước tiếp nhận, nơi họ gặp hạn chế về tiếp cận bảo hộ pháp lý và dịch vụ xã hội. Quyết định gần đây của nội các Thái Lan cho phép người tị nạn Myanmar lưu trú dài hạn được làm việc hợp pháp là tin vui đối với nhiều người, đồng thời làm dấy lên hy vọng chính sách này có thể được mở rộng cho những nhóm đến sau.[5]
Mối liên kết giữa khí hậu và xung đột
Sau đảo chính, các chuyên gia bắt đầu cảnh báo về mức độ dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu ngày càng tăng của Myanmar, đồng thời nhấn mạnh tác động tiêu cực của việc đình chỉ nhiều dự án và sáng kiến quan trọng nhằm nâng cao khả năng chống chịu khí hậu khi nền kinh tế quay trở lại mô hình khai thác tài nguyên.[6] Một phân tích chuyên sâu về mối liên kết khí hậu – xung đột tại Myanmar cho thấy dù nước này đóng góp rất ít vào lượng phát thải toàn cầu, Myanmar vẫn cực kỳ dễ tổn thương trước các hiểm họa liên quan đến khí hậu.[7] Các dự báo khoa học cho thấy nhiều khu vực ở miền trung Myanmar – nơi sinh sống của khoảng 12 triệu người – có thể trở nên không thể sinh sống do nắng nóng cực đoan trong vài thập kỷ tới. Xung đột vũ trang leo thang sau đảo chính 2021 càng đe dọa sinh kế và nguồn cung lương thực, khiến việc xử lý các thách thức an ninh khí hậu càng khó khăn hơn. Hạn chế về tài chính quốc tế và khó khăn về quản trị tiếp tục duy trì vòng tròn bất ổn về môi trường và xã hội. Dù vậy, các chuyên gia vẫn giữ chút hy vọng rằng trong tương lai, ứng phó khí hậu và giảm rủi ro thiên tai có thể được thúc đẩy từ cấp địa phương, với sự tham gia của cộng đồng bản địa và các nhóm dân tộc, phù hợp với nguyên tắc liên bang và xu hướng quốc tế về tài chính khí hậu tại chỗ, đặc biệt ở những khu vực nghèo và có xung đột. Tuy nhiên, trong bối cảnh Myanmar hiện nay, các mối lo hữu hình và cấp bách nhất liên quan đến an ninh khí hậu xoay quanh an ninh lương thực và sinh kế, khi thiên tai lặp đi lặp lại phá hoại nông nghiệp, còn khai thác tài nguyên bất hợp pháp gắn với xung đột càng đẩy nhanh suy thoái môi trường và khoét sâu căng thẳng xã hội.
Tội phạm mạng và an ninh[8]
An ninh mạng – một thách thức mới nổi trong khu vực – cũng đang trở thành vấn đề ngày càng nghiêm trọng tại Myanmar, nơi tội phạm mạng và các đường dây lừa đảo trực tuyến bùng phát và tuyển dụng nhiều công dân trong và ngoài khu vực. Myanmar bị xem là “điểm nóng” của tội phạm mạng vì năng lực triển khai và thực thi an ninh mạng còn rất yếu. Bên cạnh đó, sự thiếu vắng pháp luật ở các khu vực ngoại vi giáp Trung Quốc và Thái Lan tạo điều kiện để các đường dây lừa đảo hoạt động mà không bị trừng phạt. Chính quyền quân sự ở Myanmar tập trung nhiều hơn vào việc củng cố năng lực giám sát, khả năng phản vệ[9] và an ninh chế độ (dưới danh nghĩa “an ninh quốc gia”) tại những nơi họ kiểm soát. Các khu vực biên giới Myanmar cùng nhiều nhóm vũ trang không thuộc nhà nước từ lâu đã tham gia vào các hoạt động phi pháp và có mối quan hệ phức tạp với quân đội; các hoạt động này tiếp tục diễn ra trong và sau đảo chính 2021 cũng như trong đại dịch COVID – 19. Bối cảnh bất ổn chính trị hiện nay càng khoét sâu khoảng cách giữa những quy định trên giấy và thực tế dưới cơ sở. Sự chắp vá trong quản trị và kiểm soát lãnh thổ ở các khu vực tranh chấp phản ánh động cơ và hành động khác nhau của các nhóm an ninh – từ những nhóm chống quân đội đến các nhóm ủng hộ quân đội. Điều này cho thấy các mối đe dọa an ninh mạng xuất phát từ khu vực biên giới của Myanmar có nguy cơ trở thành vấn đề mang tính chu kỳ, bị khoét sâu bởi bất ổn và năng lực quản trị yếu kém.
Mối liên kết giữa ma túy và xung đột
Trước khi các đường dây lừa đảo và tội phạm mạng bùng nổ, thách thức xuyên quốc gia lớn nhất liên quan đến Myanmar là sản xuất và buôn bán ma túy. Danh tiếng của Myanmar với tư cách một điểm sản xuất ma túy bắt đầu từ thời Chiến tranh Lạnh, gắn với sự hình thành khu vực Tam Giác Vàng[10] – nơi các hoạt động buôn bán ma túy phi pháp tài trợ cho các nhóm vũ trang không thuộc nhà nước tại những vùng gần như không có sự quản trị. Sự thông đồng giữa các nhóm trục lợi và chính quyền độc đoán trong các thỏa thuận ngừng bắn – chú trọng “hòa bình tiêu cực” thay vì “hòa bình tích cực” – khiến sản xuất ma túy tiếp diễn. Đến năm 2023, Myanmar bị liệt kê là nước vượt Afghanistan về sản lượng thuốc phiện.[11] Khu vực Tam Giác Vàng, đặc biệt là bang Shan của Myanmar, cũng chứng kiến sự gia tăng chưa từng có trong sản xuất và buôn bán ma túy tổng hợp, nhất là methamphetamine. Mức tăng này được mô tả là “bùng nổ”, thể hiện qua “khối lượng kỷ lục” 236 tấn bị thu giữ – tăng 24% so với 2023 – và có khả năng thực tế còn lọt ra thị trường nhiều hơn.[12] Sự bất ổn lan rộng trên khắp Myanmar sau đảo chính 2021 tạo thêm cơ hội cho các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia lợi dụng tình trạng lực lượng thực thi pháp luật suy yếu và nhu cầu tài trợ chiến tranh ngày càng lớn.
Tuy nhiên, quân đội Myanmar luôn quy trách nhiệm về ma túy và tội phạm xuyên quốc gia cho các khu vực do lực lượng vũ trang sắc tộc kiểm soát – những lực lượng chống lại sự can thiệp của nhà nước – và cố gắng trình bày quân đội như một thực thể “có trách nhiệm”, hợp tác với đối tác quốc tế để xử lý vấn đề. Trong nhiều thập kỷ, các chính quyền Myanmar đã phối hợp với Cơ quan Phòng chống Ma túy (DEA) của Hoa Kỳ và Văn phòng Liên Hợp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC). Thế nhưng, sản xuất ma túy tại Myanmar vẫn ở mức cao, dù có báo cáo giảm vào năm 2024 so với 2023, nhưng vẫn duy trì mức cao kể từ khi UNODC bắt đầu đo lường cách đây hai thập kỷ..[13]
Các tác động an ninh – trong nước và đối ngoại – rất rõ rệt; bất ổn và xung đột thúc đẩy sản xuất và buôn bán ma túy, và ngược lại. Các thỏa thuận ngừng bắn của quân đội vào thập niên 1990 và 2000 đưa ra nhiều ưu đãi kinh tế cho các tổ chức vũ trang sắc tộc để đổi lấy việc ngừng chiến; một số nhóm còn được đưa vào cơ cấu chỉ huy của quân đội. Các nền kinh tế phi pháp và cấu trúc quyền lực nảy sinh từ những thỏa thuận “hòa bình tiêu cực” như vậy tiếp tục nuôi dưỡng và hưởng lợi từ xung đột kéo dài hiện nay. Một báo cáo gần đây của Tổ chức Sáng kiến Toàn cầu chống Tội phạm xuyên quốc gia (GI – TOC), nằm trong chuỗi báo cáo Giám sát Kinh tế Phi pháp của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, cho thấy trong 60 năm qua, các nền kinh tế phi pháp đã tiếp sức cho nổi dậy và xung đột ở Myanmar, đe dọa an ninh con người và an ninh khu vực biên giới. Báo cáo cũng cảnh báo rằng sau đảo chính 2021, sự gia tăng của các nền kinh tế phi pháp đã khiến lợi ích của chúng bám rễ sâu đến mức bất kỳ nỗ lực nào nhằm xử lý chúng đều có nguy cơ tác động đến hòa bình và ổn định của đất nước.[14]
Kết luận
ASEAN đã thiết lập cơ chế khu vực để xử lý các vấn đề như di cư, biến đổi khí hậu, buôn bán ma túy và các tội phạm xuyên quốc gia khác. Di cư và biến đổi khí hậu là ưu tiên trong Kế hoạch Cộng đồng Văn hóa – Xã hội 2025 của ASEAN, trong khi Kế hoạch Cộng đồng Chính trị – An ninh 2025 bao gồm các biện pháp xử lý ma túy và tội phạm xuyên quốc gia, cùng với các mối lo an ninh mới như tội phạm mạng. Tuy nhiên, việc thực thi các cam kết khu vực giả định rằng các quốc gia thành viên có đủ ổn định chính trị và năng lực quản trị. Hiện nay, tình trạng bất ổn và cấu trúc quản trị mong manh, phân mảnh của Myanmar đòi hỏi ASEAN phải xem xét cách thức các cơ chế hợp tác có thể thích ứng với hoàn cảnh đặc biệt của một thành viên không thể thực hiện đầy đủ các cam kết khu vực.Những nỗ lực của ASEAN nhằm thúc đẩy giải pháp chính trị cho Myanmar theo Đồng thuận 5 điểm cũng cần tính đến tác động của các vấn đề nảy sinh từ bất ổn hiện nay. Các phản ứng cấp khu vực và song phương đối với khủng hoảng Myanmar kể từ 2021 vì vậy cần sẵn sàng xử lý các thách thức an ninh đang biến đổi, vốn cũng thách thức khả năng ứng phó tập thể và mức độ sẵn sàng của cả khu vực.
Moe Thuzar
(Nghiên cứu viên cao cấp và điều phối viên Chương trình Nghiên cứu Myanmar tại Viện ISEAS Yusof Ishak)
Chú thích –
[1] Tun, “Migration in Post-coup Myanmar: A Critical Determinant in Shaping the Country’s Future?,” ISEAS Perspective 2022/37, ISEAS-Yusof Ishak Institute, 13 April 2022. https://www.iseas.edu.sg/articles-commentaries/iseas-perspective/2022-37-migration-in-post-coup-myanmar-a-critical-determinant-in-shaping-the-countrys-future-by-aung-tun/#:~:text=Since%20Myanmar’s%20February%202021%20military,a%20%E2%80%9CMyanmar%20migration%20moment%E2%80%9D
[2] Operational Data Portal, “Myanmar Situation,” UNHCR. https://data.unhcr.org/es/situations/myanmar
[3] Kyi Sin and Thida, “Conscription in Myanmar is Pushing Young Men to Choose Sides,” Fulcrum, ISEAS-Yusof Ishak Institute, 26 March 2024. https://fulcrum.sg/conscription-in-myanmar-pushing-young-men-to-choose-sides/
[4] Democratic Voice of Burma, “Regime Imposes Travel Restrictions on Conscription Aged Men,” 31 January 2025. https://english.dvb.no/regime-imposes-travel-restrictions-on-military-conscription-aged-men/
[5] United Nations, “Thailand Grants Work Rights to Long-term Refugees from Myanmar, UN Welcomes Resolution,” 26 August 2025. https://news.un.org/en/story/2025/08/1165721.
[6] Aung Tun, “ Myanmar’s Climate Crisis: Damaging Policies Need Reversal,” Fulcrum, ISEAS-Yusof Ishak Institute, 27 December 2021. https://fulcrum.sg/myanmars-climate-crisis-damaging-policies-need-reversal/.
[7] Ashley South, Conflict, Complexity & Climate Change: Emergent Federal Systems and Resilience in Post-coup Myanmar, Regional Center for Social Science and Sustainable Development, Chiang Mai University, 2021.
https://rcsd.soc.cmu.ac.th/publications/conflict-complexity-climate-change/.
[8] Observations in this section are condensed from the Myanmar case study for the East-West Center’s Cybersecurity in Southeast Asia. See, Moe Thuzar and Kyi Sin, “Cybersecurity in Myanmar: Concern across the Landscape,” East-West Center Asia Pacific Bulletin, 26 March 2025. https://www.eastwestcenter.org/publications/cybersecurity-myanmar-concern-across-landscape. See also, Moe Thuzar and Kyi Sin, “The Extraordinary Rise of Cybercrime Operations in Myanmar,” Lee Kuan Yew School of Public Policy, National University of Singapore, July 2024. https://scholarbank.nus.edu.sg/entities/publication/806affd9-0117-48b6-8d8d-d6441ba041f0.
[9] Tilleke and Gibbons, “Myanmar Issues Cybersecurity Law,” 9 January 2025. https://www.tilleke.com/insights/myanmar-issues-cybersecurity-law/10/.
[10] William Mellor, “In the Golden Triangle, Long-Dead Drug Warlords Hold Visitors in Thrall,” Nikkei Asia, 14 February 2024, https://asia.nikkei.com/Editor-s-Picks/Tea-Leaves/In-the-Golden-Triangle-long-dead-drug-warlords-hold-visitors-in-thrall.
[11] Nicholas Yong, “Myanmar Overtakes Afghanistan as Top Opium Producer, BBC, 12 December 2023. https://www.bbc.com/news/world-asia-67688413.
[12] United Nations Office on Drugs and Crime Press Release, “Rise in Production and Trafficking of Synthetic Drugs from the Golden Triangle, New Report Shows,” 28 May 2025. https://www.unodc.org/unodc/en/press/releases/2025/May/rise-in-production-and-trafficking-of-synthetic-drugs-from-the-golden-triangle–new-report-shows.html.
[13] United Nations Office on Drugs and Crime Press Release, “Myanmar Remains a Leading Source of Opium and Heroin,” 12 December 2024. https://www.unodc.org/unodc/press/releases/2024/December/myanmar-remains-a-worlds-leading-source-of-opium-and-heroin.html.
[14] Alastair Macbeath, Cashing in on Conflict: Illicit Economies and the Myanmar Civil War, Global Initiative on Transnational Organised Crime, March 2025. https://globalinitiative.net/wp-content/uploads/2025/03/Alastair-MacBeath-Cashing-in-on-conflict-Illicit-economies-and-the-Myanmar-civil-war-GI-TOC-March-2025.pdf.