Biến đổi khí hậu đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với sự thịnh vượng và an ninh lâu dài của khu vực Đông Nam Á. Trong khảo sát Tình hình Đông Nam Á 2025 do Viện ISEAS–Yusof Ishak thực hiện, lần đầu tiên người tham gia đã xếp biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan vào vị trí thách thức lớn nhất của khu vực –đứng trước cả vấn đề thất nghiệp và suy thoái kinh tế, vốn từng là mối lo chính của phần lớn người dân Đông Nam Á trong hai năm trước đó (Seah và cộng sự, 2025). Trong ấn phẩm Triển vọng Khí hậu Đông Nam Á 2024, cũng do ISEAS–Yusof Ishak xuất bản, 60% người được hỏi tin rằng cuộc sống của họ sẽ bị ảnh hưởng nặng nề bởi biến đổi khí hậu trong vòng 10 năm tới (Seah và cộng sự, 2024). Trong nhóm xem biến đổi khí hậu là mối đe dọa tức thì, người trả lời ở Philippines và Việt Nam thể hiện mức độ lo ngại cao hơn mức trung bình của khu vực.
Các hiện tượng thời tiết cực đoan do khí hậu gây ra có tác động nặng nề đến những cộng đồng nghèo nhất và thiệt thòi nhất. Ví dụ, tình trạng ngập lụt do mưa lớn ảnh hưởng đến phần lớn cư dân vùng đô thị Manila – thủ đô Philippines – nhưng các khu dân nghèo lại chịu rủi ro cao hơn vì họ thường phải sống ở những khu vực dễ ngập. Những cộng đồng này cũng dễ bị tổn thương hơn do thiếu nguồn lực để phục hồi sau thiên tai và sau các tình trạng khẩn cấp. Gần đây, tình trạng ngập lụt kéo dài đã khiến người dân vô cùng bức xúc, đặt ra yêu cầu điều tra các dự án chống ngập vì chúng bị nghi ngờ là có sai phạm.
Tại Myanmar, bão Mocha năm 2023 và bão Yagi năm 2024 càng làm trầm trọng thêm tình cảnh của các nhóm dân tộc thiểu số – đặc biệt là phụ nữ và trẻ em gái – vốn đã phải sơ tán trong nước do xung đột leo thang giữa quân đội và các lực lượng phản đối cuộc đảo chính tháng 2 năm 2021 (Bauchner, 2023; Relief Web, 2024). Đây chỉ là một vài ví dụ cho thấy những tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu đang đe dọa an ninh và sinh kế của người dân trong khu vực.
Bên cạnh những tác động ban đầu, mối quan hệ giữa khí hậu và an ninh còn gợi nhắc đến khả năng là sự biến đổi khí hậu sẽ gây ra hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng di dời cưỡng bức, bất ổn xã hội, xung đột và các nguy cơ an ninh khác (McDonald, 2013). Nếu các tác động bất lợi của biến đổi khí hậu không được giải quyết, những thành quả quan trọng của ASEAN – vốn giúp khu vực duy trì ổn định chính trị tương đối và tăng trưởng kinh tế bền vững – sẽ đứng trước nguy cơ bị phá vỡ.
Bài viết này tập trung vào những diễn biến gần đây trong hợp tác ứng phó biến đổi khí hậu của ASEAN. Bài viết cũng xem xét bối cảnh địa – chính trị hiện nay có thể tác động đến khả năng hợp tác của khu vực như thế nào. Bài viết cũng trình bày các nỗ lực và kế hoạch hiện tại của Philippines về giảm phát thải, thích ứng khí hậu và ngoại giao khí hậu nhằm thực hiện các mục tiêu quốc gia và đóng góp cho cơ chế quản trị khí hậu chung của khu vực. Nhìn dưới lăng kính an ninh phi truyền thống, biến đổi khí hậu đe dọa không chỉ an ninh của từng quốc gia hay đe dọa sự ổn định của cả khu vực mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến sự sống còn của các cộng đồng dễ bị tổn thương nhất.
Quản trị biến đổi khí hậu trong ASEAN
Do các nước Đông Nam Á đều phải đối mặt với những hiểm họa khí hậu tương tự, nên những chiến lược chung của khu vực có thể bổ trợ cho nỗ lực trong việc giảm khí thải gây hiệu ứng nhà kính và tăng khả năng chống chịu trước các rủi ro liên quan đến khí hậu của từng quốc gia và từng địa phương. Tác động kéo dài của biến đổi khí hậu khiến ASEAN giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng các sáng kiến chung. Nhìn chung, ASEAN đã phản ứng khá kịp thời khi ghi nhận tầm quan trọng của vấn đề này. Từ năm 2007, ASEAN đã đưa ra nhiều tuyên bố chung nhằm xác định những mục tiêu và lợi ích chung của khu vực. Các cuộc trao đổi nội khối và với những đối tác quốc tế quan tâm liên tục diễn ra, đưa biến đổi khí hậu trở thành một nội dung quan trọng trong nhiều cuộc họp của ASEAN. Để có thể chuyển mình sang mô hình tăng trưởng ít phát thải một cách công bằng, ASEAN chủ trương thúc đẩy các hành động khí hậu theo hướng hỗ trợ – chứ không cản trở – phát triển kinh tế – xã hội.
Tất cả các nước ASEAN đều phê chuẩn Thỏa thuận Paris 2015 và xây dựng kế hoạch quốc gia. Tuy vậy, hầu hết vẫn ưu tiên giảm phát thải hơn là thích ứng và tăng cường khả năng chống chịu. Năng lực quản lý hạn chế và thiếu vốn là hai rào cản chính (Krishnan và cộng sự, 2024). Dù đã có khung hợp tác khu vực, đa số các nước vẫn chưa đạt mục tiêu khí hậu (Salazar & Katigbak, 2024). Chỉ số Hiệu suất Môi trường 2024 xếp phần lớn nước ASEAN vào nhóm dưới trung bình toàn cầu về giảm phát thải, ngoại trừ Thái Lan và Singapore (Block và cộng sự, 2024).Về mức độ sẵn sàng thích ứng, Singapore là trường hợp nổi bật khi có điểm dễ tổn thương thấp và mức độ sẵn sàng cao theo bộ chỉ số Notre Dame. Trong khi đó, Myanmar, Campuchia, Lào và Philippines có mức độ dễ tổn thương cao và năng lực ứng phó thấp, cho thấy nhu cầu cấp bách phải giảm rủi ro khí hậu và tăng đầu tư vào thích ứng.
Do hạn chế về nguồn lực tài chính, các nước ASEAN rất cần sự hỗ trợ của các quốc gia phát triển. Philippines và Indonesia đặc biệt lên tiếng mạnh mẽ yêu cầu tăng nguồn vốn khí hậu và phân bổ công bằng hơn cho các nước dễ bị tổn thương (Antara News, 2025; Lo, 2024). Tuyên bố chung của ASEAN tại COP29 (Baku, Azerbaijan, tháng 11–2024) bày tỏ lo ngại trước tiến độ chậm chạp trong đàm phán về tài chính khí hậu, đặc biệt là vốn dành cho thích ứng. Dù COP29 thống nhất nâng mức tài trợ của các nước phát triển từ 100 lên 300 tỷ USD/năm vào năm 2035, khoảng cách còn lại vẫn rất lớn: các nước đang phát triển vẫn cần thêm khoảng 1,3 nghìn tỷ USD mỗi năm từ khu vực tư nhân và nguồn khác. ASEAN cùng nhiều nước đang phát triển khác nhấn mạnh rằng tài chính khí hậu cần dựa chủ yếu vào viện trợ không hoàn lại, và phần còn lại là các khoản vay lãi thấp. Do nguồn tài chính khí hậu từ các nước phát triển và các tổ chức tài chính đa phương không đủ, các quốc gia thành viên ASEAN phải khai thác các nguồn tài trợ khác để giảm thiểu và thích ứng.
ASEAN cũng đang bàn thảo về việc xây dựng thị trường thuế carbon. Singapore đi đầu sáng kiến, song các nước còn lại đang ở những mức độ chuẩn bị khác nhau (Das, 2025). Hiện tại mới có Singapore và Indonesia ban hành chính sách định giá carbon (Rakhiemah và cộng sự, 2024). ASEAN cũng đã có chiến lược hướng tới trung hòa carbon – một hướng đi được kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích lớn về kinh tế – xã hội. Để đạt được các mục tiêu này, ASEAN cần hỗ trợ các nước thành viên trong việc khắc phục những lỗ hổng trong thực thi, đặc biệt về tài chính, công nghệ và tăng năng lực. Tháng 8–2023, ASEAN công bố việc thành lập Trung tâm ASEAN về Biến đổi Khí hậu (ACCC) tại Brunei nhằm thúc đẩy hợp tác và phối hợp khu vực.
Tất cả những nỗ lực trên khẳng định rằng ASEAN chỉ có thể ứng phó hiệu quả khi hành động đồng bộ ở mọi cấp độ. Tác động mang tính địa phương của khí hậu đòi hỏi hành động mạnh mẽ ngay tại từng quốc gia và địa phương, trong khi nỗ lực giảm phát thải lại gắn liền với đóng góp cho toàn cầu. Bên cạnh quan điểm “giảm phát thải là vấn đề toàn cầu, thích ứng là vấn đề địa phương” (Burton, 2011), ASEAN cần nhấn mạnh tính xuyên biên giới của rủi ro khí hậu – từ hệ sinh thái, tài nguyên chung đến thương mại, đầu tư và dòng người.
Philippines ứng phó với biến đổi khí hậu
Đối với Philippines, Chiến lược An ninh Quốc gia 2023–2028 xác định khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu là một lợi ích an ninh thiết yếu, đồng thời thừa nhận rằng các hiểm họa do khí hậu và địa chất gây ra có thể làm lung lay hệ thống chính trị, xã hội và kinh tế. Vì vậy, việc tăng cường năng lực phòng chống thiên tai, chuẩn bị tốt hơn trước rủi ro khí hậu và ngăn ngừa suy thoái môi trường được xem là những biện pháp cần thiết để giảm thiểu các mối đe dọa đối với đời sống con người – yếu tố cốt lõi của an ninh quốc gia.
Kế hoạch Thích ứng Quốc gia (NAP) 2023–2050 đặt mục tiêu tăng cường khả năng chống chịu, giảm thiệt hại và nâng cao năng lực thích ứng của các lĩnh vực quan trọng. NAP đề ra năm nhóm giải pháp lớn:
- Nâng cao khả năng chống chịu của hạ tầng thiết yếu;
- Bảo vệ sinh kế bằng lưới an sinh và chính sách nhạy cảm với khí hậu;
- Trao thêm quyền cho chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc triển khai giải pháp;
- Thúc đẩy hợp tác giữa các bên liên quan;
- Ưu tiên các giải pháp dựa vào thiên nhiên.
Trong vấn đề giảm phát thải, Philippines xây dựng lộ trình tăng trưởng phát thải thấp dựa trên nền tảng thích ứng, và xác định 72% mục tiêu đóng góp quốc gia (NDC) phụ thuộc vào tài trợ quốc tế về tài chính, công nghệ và tích lũy năng lực. Vì vậy, nước này phải dựa vào ngoại giao để huy động quan hệ đối tác cho các mục tiêu về khí hậu.
Philippines cũng chủ động trong ngoại giao khí hậu: nước này đăng cai Ban điều hành Quỹ Hỗ trợ Tổn thất và Thiệt hại (FrLD) và cùng 90 quốc gia khác đề nghị Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) đưa ra hướng dẫn pháp lý rõ ràng về nghĩa vụ giảm phát thải và bảo vệ quyền con người và phát triển an ninh toàn cầu trước biến đổi khí hậu. Tại COP29, Philippines đã ký thỏa thuận trở thành quốc gia đăng cai Hội đồng FrLD. Quỹ này vận hành hỗ trợ quốc tế cho các quốc gia dễ bị tổn thương trong việc ứng phó với tổn thất và thiệt hại kinh tế và phi kinh tế liên quan đến biến đổi khí hậu, chẳng hạn như các hiện tượng thời tiết cực đoan. Tổng thống Ferdinand Marcos, Jr. đã nhanh chóng ký luật cho phép vào tháng 8 năm 2024, cấp tư cách pháp nhân và năng lực cho Hội đồng FrLD. Vào ngày 23 tháng 7 năm 2025, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) đã ban hành một ý kiến tư vấn mang tính bước ngoặt, trong đó quy định rằng các quốc gia thành viên Công ước Khung của Liên hợp quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) có nghĩa vụ áp dụng các biện pháp giảm thiểu và thích ứng với biến đổi khí hậu, và các quốc gia thành viên Phụ lục I hoặc các nước phát triển nên dẫn đầu các hành động ứng phó với biến đổi khí hậu, cùng nhiều biện pháp khác. Phù hợp với những nỗ lực ngoại giao này, Thượng nghị sĩ Philippines Loren Legarda đề xuất rằng Philippines nên dẫn đầu các hành động ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu, tương tự như Lời kêu gọi Hành động Manila về Biến đổi Khí hậu năm 2015, vốn là tiền đề cho Thỏa thuận Paris năm 2015.
Biến đổi khí hậu và địa – chính trị
Tất cả những nỗ lực quốc gia và khu vực này đang diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực lớn giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, cuộc cạnh tranh này có ảnh hưởng đến khu vực khi nó gây ra sự căng thẳng địa chính trị, mối lo ngại về an ninh quốc gia và những thách thức địa kinh tế. Thứ nhất, việc Hoa Kỳ áp đặt thuế quan đáp trả và thuế quan trả đũa từ các quốc gia khác sẽ làm gián đoạn chuỗi cung ứng công nghệ sạch toàn cầu. Hợp tác giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc về biến đổi khí hậu là điều cần thiết, nhưng việc gạt vấn đề biến đổi khí hậu sang một bên trong chương trình nghị sự song phương giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc và việc Hoa Kỳ rút khỏi Thỏa thuận Paris là những trở ngại lớn trong hành động ứng phó với biến đổi khí hậu ở khu vực và toàn cầu. Các nước đang phát triển, đặc biệt là những nước trong khu vực, sẽ được hưởng lợi rất nhiều nếu Trung Quốc và Hoa Kỳ có thể cùng nhau đảm nhận vai trò lãnh đạo để thúc đẩy tiến bộ về khí hậu toàn cầu.
Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump cũng đã hủy bỏ cam kết trước đó về việc đóng góp 4 tỷ đô la cho Quỹ Khí hậu Xanh (Mathiesen, 2025), tạo tiền lệ cho các nước phát triển khác làm điều tương tự. Theo lời khẳng định của Tổng thống Trump, các quốc gia thành viên của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đã cam kết tăng chi tiêu quốc phòng lên 5% tổng sản phẩm quốc nội hàng năm vào năm 2035 (Letzing, 2025). Ngay cả khi các thành viên NATO không thực hiện đúng cam kết này, nhiều chính phủ châu Âu hiện nay cũng thừa nhận rằng họ phải tăng ngân sách quốc phòng. Để làm được như vậy, các chính phủ này sẽ phải cắt giảm các khoản chi tiêu khác. Khoản phân bổ của họ cho viện trợ phát triển chính thức và tài chính khí hậu chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng. Nếu không có sự hỗ trợ từ châu Âu và Hoa Kỳ, nguồn tài trợ và công nghệ sẵn có sẽ trở nên nhỏ hơn. Điều này càng khiến các quốc gia Đông Nam Á càng gặp nhiều khó khăn hơn trong việc huy động nguồn lực để đạt được các mục tiêu khí hậu của mình.
Mặc dù phần lớn các nhà phân tích và giới nghiên cứu thường xem biến đổi khí hậu như một yếu tố làm gia tăng mức độ nguy hiểm của các mối đe dọa khác, hoặc như một vấn đề buộc các quốc gia phải đánh đổi giữa ưu tiên quân sự và kinh tế, thì một cách tiếp cận khác – coi bối cảnh chung đã thay đổi – có thể hữu ích cho giai đoạn sắp tới (Colgan, 2021). Theo hướng tiếp cận này, biến đổi khí hậu không phải là một vấn đề tách biệt mà là một điều kiện nền bao trùm, chi phối và tác động đến mọi vấn đề khác; nhờ đó, những người hoạch định chính sách và các bên liên quan có thể xây dựng cách thức hợp tác và cạnh tranh quốc tế toàn diện và chiến lược hơn. Một khung tiếp cận quan trọng khác giúp hiểu rõ những diễn biến hiện nay là khái niệm an ninh khí hậu, vốn cần được chú ý hơn trong các thảo luận chính thức của ASEAN, nhất là khi các xung đột do tác động khí hậu gần như khó tránh khỏi (Caballero-Anthony, 2024) và trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc đang tạo ra nhiều hệ lụy đối với khu vực. Khi xem xét biến đổi khí hậu dưới góc nhìn hệ thống, ta thấy rõ sự đan xen và mức độ phức tạp của các rủi ro mà một khu vực dễ bị tổn thương như Đông Nam Á đang phải đối mặt.
Virgemarie A. Salazar
Hành động vì khí hậu ở Đông Nam Á: Những hồi ứng ở ASEAN và Philippines
References –
Antara News. (2025, July 15). “Indonesia to Champion Climate Finance, Leadership at COP30.” https://en.antaranews.com/news/366393/indonesia-to-champion-climate-finance-leadership-at-cop30.
Bauchner, S. (2023, May 18). “Cyclone Mocha Devastates Myanmar’s Rohingya.” Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2023/05/18/cyclone-mocha-devastates-myanmars-rohingya.
Block, S., Emerson, J., Esty, D. C., de Sherbinin, A., & Wendling, Z. (2024). 2024 Environmental Performance Index. Yale Center for Environmental Law & Policy. https://epi.yale.edu/downloads/2024-epi-report-20250106.pdf.
Burton, I. (2011). “Adaptation to Climate Change: Context, Status, and Prospects.” In, J. D. Ford & L. Berrang-Ford (Eds.), Climate Change Adaptation in Developed Nations, Vol. 42: 477–483. Springer Netherlands. https://doi.org/10.1007/978-94-007-0567-8_35.
Caballero-Anthony, M. (2024). “Climate Security in Southeast Asia: Navigating Concepts, Approaches and Practices.” Third World Quarterly, Vol.45(14): 2047–2064. https://doi.org/10.1080/01436597.2024.2370353.
Climate Change Commission. (2023). Implementation Plan for the Republic of the Philippines Nationally Determined Contributions 2020-2030. https://climate.gov.ph/knowledge/ph-ndc-implementation-plan-2020-2030.
Climate Change Commission. (2023a). National Adaptation Plan of the Philippines 2023-2050. https://climate.gov.ph/knowledge/ph-nap-2023-2050.
Colgan, J. (2021). Climate Change, Grand Strategy, and International Order. Wilson Center. https://diplomacy21-adelphi.wilsoncenter.org/article/climate-change-grand-strategy-and-international-order.
Das, S. (2025, February 22). “The Case for Carbon Taxes in Southeast Asia.” East Asia Forum. https://eastasiaforum.org/2025/02/22/the-case-for-carbon-taxes-in-southeast-asia/.
Krishnan, G., Kumari, S., & Subramaniam, S. (2024). “Access to Finance: Issues and Challenges to ASEAN.” ASEAN Secretariat. https://asean.org/wp-content/uploads/2024/11/ASCC-RD_Trend-Report_CC6-2024.pdf.
Letzing, J. (2025, July 3). “The Price of Security: Europe is Set Up for a Serious Challenge.” World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2025/07/europe-defence-recall-difficult-past-nato/.
Lo, K. (2024, November 18). “Philippines Leads Urgent Negotiations for Scaled-Up Climate Finance in COP 29 Amid A String Of Destructive Typhoons.” Department of Finance. https://www.dof.gov.ph/philippines-leads-urgent-negotiations-for-scaled-up-climate-finance-in-cop-29-amid-a-string-of-destructive-typhoons/
Mathiesen, K. (2025, February 5). “Trump Rescinds $4B in US Pledges for UN Climate Fund.” POLITICO. https://www.politico.eu/article/donald-trump-rescind-4-billion-us-pledge-un-climate-fund/.
McDonald, M. (2013). “Discourses of Climate Security.” Political Geography, Vol.33: 42–51. https://doi.org/10.1016/j.polgeo.2013.01.002.
National Security Council. (2023). “National Security Policy 2023-2028.” https://www.surrey.ac.uk/sites/default/files/2024-09/2023_Philippines.pdf.
Rakhiemah, A. N., Zharifah, N., Shidiq, M., Pradnyaswari, I., Rizaldi, M. I., & Suryadi, B. (2024). Progress of Carbon Pricing in ASEAN to Support the Shift Towards a Low Carbon Economy. Policy Brief No. 1, ASEAN Centre for Energy. https://accept.aseanenergy.org/progress-of-carbon-pricing-in-asean.
Relief Web. (2024, November 20). “Floods Typhoon Yagi—Operation Update #2 (MDRMM021)—Myanmar.” https://reliefweb.int/report/myanmar/myanmar-floods-typhoon-yagi-operation-update-2-mdrmm021.
Salazar, V., & Katigbak, J. J. P. (2024). “Can ASEAN’s Governance of Climate Change Become Participatory?” In, Global Trends in Governance and Policy Paradigms (pp. 1–24). IGI Global Scientific Publishing. https://www.igi-global.com/chapter/can-aseans-governance-of-climate-change-become-participatory/344197.
Santos, J. F. D. (2025, September 7). “WRAP: Anger over “Ghost” Flood Control Projects Overflows onto the Streets.” ABS-CBN. https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/9/7/wrap-anger-over-ghost-flood-control-projects-overflows-onto-the-streets-2222.
Seah, S., Lin, J., Martinus, M., Fong, K., Thao, P. T. P., & Aridati, I. Z. (2025). The State of Southeast Asia 2025 Survey Report. ISEAS Yusof Ishak Institute. https://www.iseas.edu.sg/wp-content/uploads/2025/03/The-State-of-SEA-2025-1.pdf.
Seah, S., Martinus, M., Huda, M. S., Ludher, E. K., Len, C., & Jiahui, Q. (2024). Southeast Asia Climate Outlook 2024 Survey Report. ISEAS Yusof Ishak Institute. https://www.iseas.edu.sg/wp-content/uploads/2024/08/SEACO24-Report-final.pdf.